 |
| Các nghĩa địa ở Sài Gòn năm 1968 - Ảnh tư liệu |
Hố chôn nằm dưới một cái ao trong rừng cao su nơi đây vừa bị đốn bỏ khi xây các khu nhà. Ao khá lớn, rộng khoảng 100m2 nhưng chỉ sâu trên dưới 1m.
Ao nằm trong rừng cao su lạnh mát nên đám con trẻ ở khu Ông Tạ (Tân Bình, TP.HCM) thường đến đây tắm khi trời nóng hổi.
Những bộ xương khô bí mật ở các tha ma cũ trước 1975
Chúng tôi không rõ có bao nhiêu bộ xương nơi đây, chỉ thấy có một xe camnhông (camion) Mỹ chở đi số xương khoảng 1/4 xe.
Xương đã ngả màu vàng và lấy lên một lát là khô ráo ngay chứ không trắng và ẩm như xương người mới chết một vài chục năm. Những người thợ bốc cốt ở cái ao khu vực Phú Thọ trước đó phản hồi: "Xương khô cỡ này thì xưa hàng thế kỷ rồi".
Đám trẻ thơ Ông Tạ sau đó lượm được vài khẩu súng xưa loại nòng không xẻ rãnh, cái tét nòng, cái gãy đôi mà đội ngũ di táng tìm thấy dưới ao, ném lăn lóc trên bờ.
Một trùng phù hợp là những ngôi tuyển mộ cộng đồng có những bộ xương khô và ngả vàng này không chỉ hiện ra ở đây mà có cả tại các nghĩa địa của Sài Gòn (đã giải tỏa giữa thập niên 1980) khi các nghĩa trang này sau năm 1955 được chính quyền Sài Gòn quy hoạch trong khoảng những bãi nghĩa địa trong khu vực: đô thành Chí Hòa (nay là trên hè phố Lê Thị Riêng), Phú Thọ Hòa, Quảng Đông (khu vực Phú Thọ, nay thuộc phường 3, 8, Q.11, TP.HCM), Tiệm Đũi (giữa chợ Hòa Hưng và nhà thờ Lê Thị Riêng hiện thời).
Thậm chí khi bãi nghĩa địa mà nay là chợ Phạm Văn Nhì (P.3, Q.Tân Bình) giữa thập kỷ 1960 được một số hội đoàn tín ngưỡng chỉnh trang thành các khu tha ma của hội đoàn chính mình, người ta cũng thấy có hố chôn nhiều bộ xương khô tương tự trong một khu vực.
Chắc chắn đây chẳng hề là những bộ xương ngẫu nhiên vốn nằm tản mạn trong "cánh đồng mồ mả" (plan de mares) mà người Pháp gọi để chỉ khu vực trong khoảng tuyến phố Nguyễn Thị Minh Khai hiện thời lên Hòa Hưng, Phú Thọ... vì không bạn nào chôn người nhà trong những hố chôn số đông.
Càng ko phải chiêu tập đồng đội "biền tru" (chém ngay không xét xử) sau loạn Lê Văn Khôi 1835 vốn đã xác định ở khu vực Bí quyết Mạng Bốn tuần Tám - Điện Biên Phủ - Ba 04 tuần Hai hiện giờ (khi đào móng xây dựng lại Bệnh viện Bình Dân năm 1968, lính công binh Đại Hàn đã nhận thấy hàng trăm bộ hài cốt nơi đây).
Theo ông C.N.C (năm 1983-1984 là người phụ trách bốc 7.000 ngôi chiêu mộ ở trạm xe buyt Phạm Văn Nhị, Q.Tân Bình bây chừ), xương chôn dưới đất một số chục năm thường màu trắng; xương trên dưới 100 năm dù chôn trong đất ẩm, đầm lầy bốc lên khô nhanh và ngả vàng.
 |
| Những nơi công cộng Lê Thị Riêng (Q.10, TP.HCM) sáng 11-11. Trước 1983 là nghĩa trang Đô Thành Chí Hòa, nằm sát và bên ngoài con đường Bắc Hải (Q.Tân Bình) - Ảnh: M.C. |
 |
| Ngã ba Bắc Hải - Phương pháp Mạng Tháng Tám sáng 11-11. Con đường Bắc Hải vốn là một phần con rạch tự nhiên chảy ra kênh Nhiêu Lộc và là hào nước cạnh ngang mặt trước đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
 |
| Vỉa hè bên hông Trường THPT Nguyễn Thượng Thánh thiện trên đường Hoàng Văn Thụ sáng 11-11. Đoạn bóng râm hồi thập niên 1980 vẫn còn là một đoạn kênh Nhiêu Lộc, chạy dài gần tới Bà Quẹo, song song với Phương pháp Mạng Bốn tuần Tám. Và đây là một phần cạnh dài phía bắc của đại đồn Chí Hòa - Ảnh: M.C. |
Bí hiểm ở đây là gì?
Đại đồn Chí Hòa là chuỗi hệ thống đồn lũy lớn nhất mà triều đình Huế xây đắp trong nhị năm 1860-1861 ở làng Chí Hòa (nay thuộc thị xã Tân Bình và quận 10, dọc theo Phương pháp Mạng 04 tuần Tám hiện thời). Đại đồn nằm phía tây bắc thành Gia Định (đã bị Pháp xâm lăng năm 1859) nhằm thực hiện chủ trương "tấn công và giữ" của nhà Nguyễn lúc đó.
Báo Phụ Nữ Tân Văn số 28 ngày 7-11-1929 đăng bài thơ Qua Chí Hòa hoài cũ kĩ của tác giả Sài Sơn P.H.C.: Một thể bước qua thăm cảnh Chí Hòa - Đây nơi chiến địa buổi can qua - Đống xương vô định sương vùi lấp - Giọt máu hy sanh cỏ nhuộm lòa - Cứu nước chẳng nề hà thân sống thác - Liều mạng không quản sức xông pha! - Người xưa, cảnh cũ nay còn nhớ? - Tang thương bi thương thay nỗi tổ quốc!
Với bài thơ, tác giả đã xác định thi hài của những đấu sĩ Việt vô danh trong cuộc chiến đại đồn Chí Hòa 1861 đã được chôn đồng đội ("đống xương vô định") ngay tại khu vực mình hi sinh.
Nhân tố này trùng lặp với nội dung lá thư của một người lính Pháp gửi về cho gia đình chính mình khi khói lửa trận chiến vừa tan: "Thi hài những người bộ đội An Nam mà con không thể nào không chắc chắn gan dạ hơn đội quân tấn công (Pháp, Tây Ban Nha...) đã được chôn vùi ngay bên ngoài các tường bao bằng đất của chiến lũy kỳ lạ và cực kỳ đẩy đà này, dưới các hào nước quành đồn...".
Bấy lâu, các nhà tìm hiểu thường chỉ nói tổng thể khu vực đồn lũy lớn nhất của quan quân nhà Nguyễn Đương Đầu lại cuộc xâm lăng của người Pháp những năm 1859-1861. chả hạn nhà văn Sơn Nam nói đại đồn ở làng Chí Hòa và Phú Thọ, nằm dọc rạch Nhiêu Lộc, lấy một đoạn đường Thiên Lý đi Tây Ninh (nay là Cách mạng 04 tuần Tám) khiến cho trục trọng điểm.
Còn theo Địa chí văn hóa TP. HCM, trước đại đồn nằm trong thôn Tân Hưng, tới năm 1836 đổi tên thôn là Hòa Hưng, thuộc tổng Bình Chánh Thượng. Năm 1910, thôn Hòa Hưng thuộc tổng Dương Hòa Thượng, tỉnh Gia Định.
Oắt con giới các làng xưa không cụ thể. Các con phố sá lúc ấy gần như chỉ là những đường mòn mà ngay sau đó người Pháp đã đổi mới hoàn toàn nên các ý kiến về khu vực đại đồn thường chỉ có thể phỏng đoán.
Chúng tôi xin được phụ thuộc những kênh rạch trên phiên bản đồ trận chiến thời đó và những "đống xương vô định" để tiếp tục đưa thêm một phác họa khu vực đại đồn xưa.
Theo đó, đại đồn có hình thang mà đáy lớn nằm trên đường Bắc Hải, cắt ngang con đường Bí quyết Mạng 04 tuần Tám hiện giờ. Bên ngoài đáy lớn này là con rạch gãy cạnh biến thành hào nước thiên nhiên cản đà tiến công của địch thủ (năm 1862, người Pháp đã biến đoạn hào này thành một đoạn của kinh Vòng Thành (Bao Ngạn - canal de Ceinture. Con kênh này bị lấp lần hồi trong khoảng trước 1975, đến nay thì mất hẳn).
Cạnh dọc phía bắc của đại đồn hình thang áp sát kênh Nhiêu Lộc làm cho hào tự nhiên. Con rạch này qua trục đường Hoàng Văn Thụ, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Nhân hậu (đầu thập niên 1980, phía sau Trường THPT Nguyễn Thượng Hiền vẫn còn con rạch này. Sinh viên chúng tôi lúc đó khi quắp tiết thường lội qua con rạch để ra con đường Hoàng Văn Thụ).
Cạnh dài này ngưng theo rạch Nhiêu Lộc và cắt ngang Cách thức Mạng Tháng Tám ở khoảng tuyến đường Trương Công Định hiện nay, xuất hiện cạnh ngang mặt sau đại đồn dài gần 1km.
Trong khoảng đây đồn bẻ xuống phía nam, nối với khu vực ngã ba tuyến phố Lý Thường Kiệt - Bắc Hải hiện giờ.
Các nghĩa địa sắm thấy những mồ chôn tập thể với nhưng bộ xương khô xưa cũ đều nằm ngoài hoặc sát cạnh khu vực tường bao đại đồn này.
Không chỉ vậy, xung quanh khu vực tường đất của đại đồn còn khá phổ biến nghĩa trang như nghĩa trang Đất Thánh (nay vẫn còn trên đường Bành Văn Trân), tha ma Ông Tạ (gần ngã ba Ông Tạ, trên đường Phương pháp Mạng 04 tuần Tám, nay đã giải tỏa), nghĩa địa quân đội Pháp (ở ngã tư Bảy Thánh thiện. Khi học Trường trung học Nguyễn Thượng Hiền hậu nằm đối diện trước 1975, học sinh chúng tôi thỉnh thoảng qua đây chơi, thấy vài mộ ghi mất năm 1861, năm Pháp tấn công đại đồn Chí Hòa - đã giải tỏa giữa thập niên 1980)...
Khu vực này trùng khớp với ý kiến của phần lớn nhà nghiên cứu xác định hình dáng cũng như quy mô của đại đồn có chiều ngang khoảng 1km, dài khoảng 3km như trong bạn dạng đồ quân sự của trung úy hải quân Pháp Léopold Pallu, sĩ quan tùy viên Tổng hành dinh tướng Charner và là người trực tiếp tham dự trận chiến đại đồn.
 |
| Phiên bản đồ địa điểm đại đồn Chí Hòa (màu cam) trong Lịch sử viễn chinh Nam kỳ 1861 của viên sĩ quan nhập cuộc tấn công đại đồn Léopold Pallu de la Barrière |
 |
| Phiên bản đồ Sài Gòn 1892 vẫn còn con rạch gãy cạnh đi ngang con đường Cách Mạng Bốn tuần Tám để chảy vô kênh Nhiêu Lộc hiện nay (lúc ấy còn dài tới gần Bà Quẹo). Tiệm tạm hóa văn hóa Đầm Sen lúc ấy vẫn còn là một cái đầm lớn bên trái đường Lý Thường Kiệt. Và đây là khu đầm bưng bít tự nhiên cho cạnh tây nam của đại đồn Chí Hòa - Đồ họa: Trị Thiên |
Đón đọc kỳ 2: Đại đồn Chí Hòa, hệ thống chiến lũy dân quân Việt lớn nhất của nhà Nguyễn cho công cuộc tái chiếm thành Gia Định - Bến Nghé xưa
Có thể bạn quan tâm: váy ngủ hà nội
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét