Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa với xẩm: Rập ràng một cõi mơ…

20:00 22/09/2016

Những bạn nào yêu bộ môn nghệ thuật hát xẩm, hẳn không xa lạ gì với nữ nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa trong hàng ngũ nghệ sĩ xẩm Hà Thành. Chị chính là cô học sinh nhỏ tuổi của nghệ nhân Hà Thị Cầu, người đã được bà Cầu khi còn ở dương thế âu yếm nói với những người khiến cho phim tài liệu về xẩm rằng: "Con nhỏ xíu được đấy!".

Đúng vậy, "con bé xíu" mà bà Cầu nói đã đi theo đoạn đường âm nhạc dân tộc trong khoảng thuở nhỏ nhắn ganh tì ti, lúc mới khởi đầu kéo cây bạn bè nhị. Để biến thành một nghệ sĩ thành danh như bây giờ, đoạn đường chị đi chẳng phải trải đầy hoả hồng mà có lắm lúc cũng đầy gai góc và gió bão. Nhưng, bao giờ chẳng vậy, qua cơn mưa trời lại nắng.

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa hát xẩm.

Rộng rãi lần ngắm nhìn Mai Tuyết Hoa trên sàn diễn xẩm ở không gian âm nhạc Hí viện Lớn, lúc đấy giữa hàng nghìn người theo dõi, xẩm chợ, xẩm xe điện, xẩm thậm âm vang lên cùng với tiếng bè phái hai réo rắt, trầm bổng, tiếng hát ngân nga luyến láy, đại chúng được thả hồn phiêu lãng vào môi trường đặc biệt của miền quê đồng bằng Bắc Bộ yên ả, nơi có ao chuôm, đồng ruộng, với cánh cò, giếng nước, cây đa... mới thấy sao yêu hồn dân tộc đến thế.

Hay mỗi bài hát là một câu chuyện bé của những người thân đầy thương yêu, người ta say xẩm cũng bởi lẽ xẩm ngoài âm điệu du dương, réo rắt mời gọi còn có một bầu trời mênh mông tình cảm của những ca từ đơn sơ nhưng lôi cuốn được truyền lửa trong khoảng người nghệ sĩ đầu chít khăn mỏ quạ, áo tứ thân, tay kéo hai. Nữ nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, đã không ít lần làm cho được một công việc đầy ý tức thị kéo khán giả để nhớ, để thương, để yêu, và không nhẫn tâm xa vắng bộ môn nghệ thuật hát xẩm.

Lúc trước, năm 2005, khi kiến thiết mấy những nơi công cộng ở Hà Nội vào những ngày cuối tuần, ở trước cửa chợ Đồng Xuân buổi tối người ta lại thấy nhóm xẩm Hà Thành 36 phố phường đã biến thành thân quen lắm. Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cùng những nghệ sĩ của Trung tâm Phát hành âm nhạc vn, thầy NSND Thao Giang, NSƯT Văn Ti, nhạc sĩ Quang đãng Long, Khương Cường cùng vài nghệ sĩ trẻ khác đã trải chiếu xẩm vào tối Thứ bảy hằng tuần trước cửa chợ Đồng Xuân.

Màn đêm buông xuống, chiếu xẩm được trải ra, những nghệ sĩ thao diễn mà chẳng nơi nào báo oán lao cho một cắc. Họ biểu diễn vì niềm yêu tha thiết với bộ môn nghệ thuật hát xẩm. Và cũng chỉ mấy mươi mét sân khấu sàn diễn ở ngay con trường học nhộn nhịp người qua kẻ lại, người ta nhìn thấy những nghệ nhân nhiều người biết đến với tiếng bè lũ đảm đang như Văn Ti, Xuân Hoạch, tiếng hát nức danh Thanh Ngoan, và cả những nghệ sĩ trẻ mới chập chững vào nghề.

Trong đám đông nghệ sĩ trình diễn đó có một cô gái mang tên Mai Tuyết Hoa. Hoa dáng người tròn lẳn, mặt bầu bĩnh, tay bầy, miệng hát, cả chục năm trời, tuần nào cũng tới hứa lại lên cùng với các bậc tiền bối nghệ nhân tăm tiếng ca hát những giai điệu xẩm vang lừng trên khu phường, phố phường lại được một phen nở rộ tưng bừng.

Có những người khách tuần nào đến giờ đội ngũ xẩm trình diễn cũng tới xem, nhưng yêu thế, thích thế, thảng hoặc họ mới bỏ tham gia khay đựng tiền năm ba đồng bạc bạc lẻ, có khi là những tờ mệnh giá 5.000 đồng, 10.000 đồng, thậm chí là 2.000 đồng.

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa.

Chao ơi, nào toàn những nghệ sĩ nức tiếng như Xuân Hoạch, NSƯT Văn Ti, hay như NSND Thanh Ngoan, và cả chục nghệ sĩ trẻ giàu lòng tự trọng khác đâu phải cần dăm ba đồng tiền lẻ. Chẳng qua là người nghệ sĩ say nghề muốn tái hiện lại đời sống và chất văn hóa hát xẩm trình diễn khi xưa. Chỉ cần có khách, chỉ cần có người tới xem là người nghệ sĩ lại trải lòng, rút ruột say sưa ngân nga tiếng hát. Người nghệ sĩ hát không phải vì tiền, mà vì tình.

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa bồi hồi nhớ lại cách đây chục năm, khi đi xin chính quyền vị trí biểu diễn, phổ biến người chưa nắm bắt tưởng hát xẩm đấy là đi ăn mày. Trải chiếu trước cửa chợ để hát rồi có khay người ta thả tiền lẻ tham gia, không hề hát ăn mày thìa là gì? Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa lại phải cắt nghĩa, rồi xem hạn độ không dễ dàng quá, cô cầm cây bè lũ hai của mình vừa kéo bạn bè vừa hát cho người ta nghe. Lại còn có nghệ sĩ danh tiếng khác trong dòng nhạc dân tộc ra thao diễn, người ta đóng dấu đỏ đồng ý. Thế là chiếu xẩm được trải ra...

Thấm thoát, thời điểm trôi,  tới một ngày chị nhìn thấy bản thân đã đi dòng thời gian khá dài, người nghệ nhân còn sót lại độc nhất báu vật của âm nhạc dân tộc - Hà Thị Cầu - từ lâu đã thành người thiên cũ rích. Nếu như như các bộ môn nghệ thuật âm nhạc dân tộc khác có phổ biến môn đệ chân truyền thì bộ môn nghệ thuật hát xẩm lại cực kì đìu hiu giả dụ không muốn nói là leo teo như những bông hoa cá biệt trên sa mạc mênh mông bao la. Vì sao chị lại chọn lựa đoạn đường này?

Tôi vẫn tin rằng, những ai gắn bó với sự nghiệp nghệ thuật vĩnh viễn, người đấy chắc chắn có nhân duyên với nghề. Chỉ là một chữ "duyên" mà nhân thức bao thân thương, gắn bó, thăng trầm. Chữ "duyên" đem tới cho người ta một bước ngoặt, một khúc loanh quanh, hay thậm chí nó đổi mới hẳn định mệnh nhân loại.

Cầm tinh con rồng, ngay sau khi tổ quốc hợp nhất tròn một năm thì người mẹ hạ hình thành cô gái nhỏ dại, đó là vào một ngày đẹp trời năm 1976. Cô ốm sống cùng phụ vương mẹ trong một khu số đông, cuộc sống mái nhà cũng chẳng mấy khấm khá dư giả gì. Thời bao cấp thiếu đói làm cho nhân loại ta lo chạy ăn từng bữa, và một bữa cơm thịnh soạn thì thật là xa xỉ mà chả mấy mái nhà nào có thể mơ đến.

Năm lên 8 tuổi, phụ thân mẹ cô bảo phải cho con bé dại này học nghệ thuật để nhà bớt một khẩu phần ăn. Lúc đó, nhiều mái nhà chọn lựa giải pháp cho con bản thân mình học nghệ thuật vì được cách thức khuyến mãi hậu hĩnh tem phiếu trục đường sữa, cá thịt. Một ngày, phụ thân cô dẫn theo con gái bé xíu tới Trường Trung cấp nghệ thuật Thủ đô để đăng kí học lớp đàn hai.

Giáo viên khả kính bảo cô xòe bàn tay ra để rà soát. Sau khi cầm đôi bàn tay nhỏ nhắn của đứa trẻ, giáo viên gật đầu đồng ý, và thế là ngay sau đấy người thầy đó biến thành người thầy trước tiên của cô nhỏ tuổi. Lớp học chỉ có một thầy một trò. Thầy một bè cánh, trò một đồng minh. Những ngày đầu tập bọn chưa thể quen ngay và cũng chư thể yêu ngay, việc học cũng không thể thích thú bằng việc chơi. Nhưng, âm nhạc là thứ phải mê say và bền chí, cô gái nhỏ xíu những ngày đầu ở bên cây đàn như thể một sự ép uổng, và trả bài cho xong xuôi.

Nhưng rồi, không lâu sau đó, cứ qua đi những cơn mưa mùa hạ, trời lại sang những cơn gió của mùa thu với nắng quà dịu nhẹ, đến mùa đông nóng sốt bi ai, sang tiết xuân rét mướt, cô nhỏ nhắn cứ đều đặn mài miệt luyện tập với cây số đông nhì. Tập riết rồi thì cũng quen, cô bé bỏng mở màn cảm nhận được giai điệu do chính mình tự kéo và thấy thích. Nhưng chỉ có cô mới vui bi ai, yêu thích, đam mê cùng tiếng bầy của bản thân, tiếng bè đảng hai nghe não nề hà đau đớn, những hôm trời mưa gió bi ai, lòng người càng cảm thấy thê lương, não nề.

Và, tất nhiên ở khu số đông chả người nào thích cái tiếng đồng minh bi đát ấy cả. Người ta thích âm nhạc nở rộ vui tươi hay chí ít cũng là thứ âm nhạc không đến mức não năn nỉ, đằng này đứa trẻ cứ kéo cây nhì nghe sao sầu bi bi ai thảm tới vậy. Hình như những đứa trẻ hàng xóm được thân phụ mẹ cho chơi những trò chơi con trẻ thì cô ốm con này cứ ngồi hàng giờ lại réo rắt cây tập thể hai. Trong nghĩ suy của phổ biến người, tiếng bè đảng hai thích hợp với đám hiếu, sao nhà ông bà này lại để đứa nhỏ bé 8 tuổi đi học bầy ấy. Đúng là gở. Cái thứ nhạc ấy cứ kẽo kẹt suốt ngày chẳng phải là điềm xui chăng? Hoặc giả chẳng phải là điềm xui thì cũng là yếu tố không chung và chả người nào muốn nghe.

Cô lùi dần lên căn phòng không xa lạ của chính mình, thui thủi nhìn qua ô cửa sổ rồi lại ủ ấp cây bằng hữu mài miệt ra tập. Tiếng đồng minh của cô nhỏ dại ngân lên, tâm hồn trẻ em bập bềnh theo tiếng nhạc vi vu mơ tưởng mường tưởng.

Thốt nhiên một giọng nói sắc lạnh vang lên, đâm tham gia không trung chói tai: "Đừng có réo rắt nữa. Đời chưa đủ bi quan hay sao mà còn lôi âm nhạc ra để khóc?". Từ hôm đó, mỗi lần tập anh em là cô lại phải nỗ lực làm cho sao cho tiếng bầy nghe từ bên ngoài nhỏ nhất, khỏi sang nhà hàng xóm. Cô sợ cái cảm giác mỗi khi kéo bè phái là tiếng láng giềng kêu gào róng riết. Như thể cô là một cô quỷ bé nhỏ của khu xóm vậy...

Những năm tháng học trò cũng qua, năm 1994, 17 tuổi, cô "tiểu quỷ" bước vào tuổi thanh nữ, tạm biệt Trường Trung cấp nghệ thuật Thủ đô vào giảng tuyến phố Đại học Đất nước âm nhạc Việt Nam. Nhà thờ có đa dạng lớp violin, piano,     guitar... thì cô vào lớp nhạc cụ dân tộc. Học âm nhạc dân tộc là nữ thì ba má đều hướng cho con học bè bạn tranh, bè cánh tì bà, đồng đội bầu chứ mấy người nào học bầy đàn nhì? Cô thanh nữ vào lớp bè bạn nhị, giữa cái nhìn khám phá của chúng bạn. Ở đây cô cũng không dễ ợt để kết thân cùng với người nào.

Mai Tuyết Hoa công nhận, suốt cả chục năm học ở trường, cô chỉ có một người bạn thân, hai người cảm thông và thấu hiểu nhau. chậm triển khai chính là một người bạn học lớp âm nhạc phương Tây - nhạc sĩ Giáng Son. Nhì cô người yêu, một sinh viên âm nhạc phương Tây, một học sinh âm nhạc dân tộc, họ tậu tới nhau, nói chuyện ríu rít và thân mật như đôi sẻ non.

Sau khi tốt nghiệp đại học, cô vào khiến ở Viện Tìm hiểu âm nhạc (Đại học Tổ quốc âm nhạc vn). Công tác hằng ngày là tra cứu, nghe băng đĩa nhạc dân tộc. Một lần nghe được tiếng hát của nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu, lại chính mắt trông thấy băng ghi hình bà Cầu với cây bè lũ nhị thân thuộc.

Bà Cầu tay chơi đồng chí, miệng nhả câu nhả chữ. Cô gái ấy mộng mơ rồi học hát theo, muốn tiếp xúc với báu vật sống của âm nhạc dân tộc. Mai Tuyết Hoa lần về quê bu Cầu, ở hàng tuần trời. Thân cận người bản thân mến phục, cô được bu Cầu truyền dạy ngón nghề, coi như con cháu trong nhà.

Bà Cầu đã già lão, lưng còng, tóc bạc, mặt hằn lên dấu vết thời điểm, sống ai oán tủi, đơn độc trong căn nhà giữa 4 bề là giấy đánh giá tốt, bằng đánh giá tốt mà vẫn thấy bơ vơ, trống vắng. Cô gái tới như một luồng gió mát lành thổi tham gia trong bà những rạo rực, và nghe con bé bỏng say sưa tay cộng đồng miệng hát, bà như sống lại thời tuổi xanh. Kể từ ngày đó, cứ rỗi là cô lại bắt xe khách về với bu Cầu. Những kỉ niệm về bu Cầu vẫn sống mãi trong kí ức của cô.

Tới tận hiện nay, khiến công việc biên tập viên ở Đài Ngôn ngữ Việt Nam, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cũng chưa nguôi mê mẩn hát xẩm. Nghiệp xẩm chưa bao giờ đem đến nguồn kinh tế, cũng chẳng có “Mạnh Thường Quân” nào bạo tay tài trợ loại hình độc đáo có nguy cơ thất truyền này, vậy là cô tự bỏ tiền xây dựng nhóm xẩm Hà Thành đi thao diễn khắp nơi. Cứ lấy tiền từ nghề khác để nuôi xẩm. Tự bỏ tiền ra để thao diễn, lôi kéo đại chúng về âm nhạc bình dân này, ví như không có niềm say mơ mộng thì nào phải nghệ sĩ bình dân.

Rằm tháng 7 gần đây, ngày Vu Lan báo hiếu, Mai Tuyết Hoa cùng nhạc sĩ Quang Long đứng ra đơn vị đêm diễn nhạc dân tộc trong môi trường ấm êm tưởng nhớ về đấng sinh thành. Trong môi trường đó, những bài hát xẩm lại được nữ nghệ sĩ trình diễn say sưa. Đáng ra buổi trình diễn đã kết thúc từ lâu, thế mà người theo dõi cứ nấn ná ở lại, quyến luyến không muốn rời, còn người nghệ sĩ thì như được cũ rích vũ, cổ vũ, sẵn sàng thăng hoa.

Ở đây, giữa người theo dõi và nghệ sĩ biểu diễn hòa khiến cho một, họ thành tri âm, tri kỉ. Lòng mê say âm nhạc và cái tình đã kéo quần chúng lại gần nhau. Bốn tuần tám mùa thu, tiết trời trong xanh, nắng nhẹ, mây hồng, Mai Tuyết Hoa bịn rịn với cây bè cánh nhì xăm xắn đi trình diễn khắp nơi, mang vong hồn âm của xẩm đến muôn nẻo tuyến đường.

È Mỹ Hiền khô

Có thể bạn quan tâm: váy ngủ paltal